به گزارش پایگاه خبری تحلیلی هوژان، بیش از صد سال است که نام چغادک با مقاومت مردم جنوب ایران گره خورده است؛ منطقهای در مسیر بوشهر به برازجان که در بزنگاههای تاریخی، بارها صحنه تقابل مردم این سرزمین با نیروهای خارجی بوده است. حمله اخیر آمریکا به این منطقه، نگاهها را دوباره به گذشتهای برد که در آن، مردم جنوب در شرایطی ایستادند که دولت مرکزی توان دفاع از تمامیت ارضی کشور را نداشت.
اگر صفحات تاریخ را ورق بزنیم، ردپای این تقابل به سالهای جنگ جهانی اول میرسد؛ زمانی که جنوب ایران به دلیل موقعیت راهبردی خود، به یکی از اهداف اصلی نیروهای انگلیسی تبدیل شد.
جنوب ایران؛ میدان رقابت قدرتهای خارجی
با آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ میلادی، نیروهای بریتانیا برای حفظ منافع خود در خلیج فارس، حضور نظامی در سواحل جنوبی ایران را گسترش دادند. بندر بوشهر به یکی از مهمترین پایگاههای عملیاتی آنان تبدیل شد و برنامههایی برای توسعه زیرساختهای نظامی و لجستیکی در منطقه در دستور کار قرار گرفت.
این اتفاق در حالی رخ میداد که دولت احمدشاه قاجار عملاً توان مقابله با فشارهای خارجی را از دست داده بود و ضعف ساختار حکومتی، دست قدرتهای استعماری را برای دخالت در امور ایران باز گذاشته بود.
در همان سالها، قرارداد معروف ۱۹۱۹ نیز با حمایت دولت وثوقالدوله مطرح شد؛ توافقی که از نگاه بسیاری از مورخان، استقلال سیاسی و اقتصادی ایران را با تهدید جدی روبهرو کرد.
در اسناد تاریخی، از جمله گزارشهای جان لارنس کالدول، سفیر وقت آمریکا در ایران، آمده است که شماری از مقامهای وقت دولت قاجار به دلیل دریافت امتیاز و منافع مالی، از این توافق حمایت میکردند؛ موضوعی که بعدها به یکی از نقاط تاریک تاریخ سیاسی آن دوره تبدیل شد.
وقتی مردم جای دولت ایستادند
در شرایطی که حکومت مرکزی عملاً توان دفاع از کشور را نداشت، این مردم جنوب بودند که مسئولیت حفاظت از سرزمین خود را برعهده گرفتند.
نیروهای انگلیسی برای تسهیل انتقال تجهیزات و نیروهای نظامی، تصمیم گرفتند خط آهن سبکی میان بوشهر و برازجان احداث کنند؛ طرحی که با مخالفت شدید بزرگان و مبارزان محلی روبهرو شد.
این مخالفت، آغاز درگیریهایی بود که بعدها به یکی از مهمترین نبردهای جنوب ایران تبدیل شد.
نبردی که نام چغادک را ماندگار کرد
در شهریور ۱۲۹۷ خورشیدی، منطقه سربست چغادک به میدان رویارویی نیروهای مردمی با ارتش بریتانیا تبدیل شد.
در یک سو، ارتشی قرار داشت که از تجهیزات مدرن، توپخانه و سازماندهی نظامی برخوردار بود و در سوی دیگر، گروهی از مبارزان محلی به فرماندهی زائر خضرخان اهرمی (امیر اسلام) و شیخ حسینخان چاهکوتاهی (سالار اسلام) ایستاده بودند؛ مردانی که با تکیه بر شناخت جغرافیای منطقه و روحیه مقاومت، در برابر یکی از قدرتمندترین ارتشهای آن زمان صفآرایی کردند.
هرچند برتری تسلیحاتی انگلیسیها در نهایت موجب عقبنشینی نیروهای مردمی شد، اما این پایان ماجرا نبود.
مبارزان جنوب پس از آن نیز با حملات پراکنده و عملیاتهای چریکی، آرامش را از نیروهای اشغالگر گرفتند و اجازه ندادند سلطه آنان بدون هزینه ادامه پیدا کند.
مقاومتی که خاموش نشد
پس از این نبرد، انگلیس برای تثبیت نفوذ خود در جنوب ایران، تشکیلاتی با عنوان پلیس جنوب ایجاد کرد و تلاش کرد کنترل مناطق جنوبی را در دست بگیرد.
در همان مقطع، چهرههایی مانند غضنفرالسلطنه برازجانی و یاران زائر خضرخان با ادامه عملیاتهای ایذایی در مناطق کوهستانی، فشار بر نیروهای اشغالگر را حفظ کردند؛ اقدامی که باعث شد جنوب ایران تا سالها یکی از پرهزینهترین مناطق برای ارتش بریتانیا باقی بماند.
رضاخان؛ ارتشی که برای مردم بود، نه برای دفاع از ایران
با روی کار آمدن رضاخان پهلوی، سیاستهای امنیتی کشور مسیر دیگری را در پیش گرفت. دولت تازهتأسیس، به جای آنکه توان نظامی خود را صرف مقابله با تهدیدهای خارجی کند، بخش قابل توجهی از قدرت ارتش را برای کنترل و سرکوب نیروهای محلی و مخالفان داخلی به کار گرفت.
در جنوب کشور نیز بسیاری از چهرههای شناختهشده مقاومت هدف قرار گرفتند. غضنفرالسلطنه برازجانی که از فرماندهان برجسته مبارزات ضد استعماری به شمار میرفت، در سال ۱۳۰۸ به قتل رسید؛ رخدادی که بسیاری از پژوهشگران آن را بخشی از سیاست حذف نیروهای مستقل و محلی در دوره پهلوی میدانند.
فروپاشی ارتشی که قرار بود مدرن باشد
سال ۱۳۲۰ و آغاز جنگ جهانی دوم، آزمونی جدی برای ارتش تازهساز رضاشاه بود. دولت ایران بار دیگر سیاست بیطرفی را اعلام کرد، اما این موضع نتوانست مانع ورود نیروهای متفقین به خاک کشور شود.
ارتشی که سالها با عنوان «ارتش نوین» معرفی میشد، در مدت کوتاهی از هم پاشید و بخشهای وسیعی از کشور بدون مقاومت مؤثر به اشغال درآمد. در نهایت نیز رضاشاه، بدون آنکه فرصت یا ارادهای برای ایستادگی در برابر اشغالگران داشته باشد، ایران را ترک کرد و به تبعید فرستاده شد.
این تجربه تاریخی، بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا امنیت یک کشور تنها با تجهیزات نظامی تأمین میشود یا پشتوانه مردمی نیز در آن نقش تعیینکننده دارد؟
اندیشه مقاومت؛ از مجلس تا نهضت ملی نفت
با وجود سرکوب بسیاری از مبارزان، جریان مخالفت با نفوذ بیگانگان متوقف نشد.
آیتالله سید حسن مدرس از جمله شخصیتهایی بود که در مجلس شورای ملی با قراردادها و ساختارهای وابسته به استعمار مخالفت کرد. او در سخنان خود، لغو قراردادها و برچیده شدن تشکیلاتی مانند «پلیس جنوب» را از دستاوردهای مقاومت ملت ایران دانست.
چند دهه بعد نیز این رویکرد در نهضت ملی شدن صنعت نفت ادامه یافت. آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی با تأکید بر ضرورت پایان دادن به نفوذ انگلستان در صنعت نفت، مردم را به ادامه مبارزه برای استیفای حقوق ایران فراخواند؛ حرکتی که به یکی از مهمترین رویدادهای سیاسی معاصر تبدیل شد.
جنوب ایران در سالهای دفاع مقدس
در دوران جنگ تحمیلی نیز استان بوشهر و مناطق جنوبی کشور، نقش مهمی در پشتیبانی از جبههها و حفاظت از سواحل خلیج فارس ایفا کردند.
مردم این منطقه، همانند نسلهای پیش از خود، در کنار نیروهای مسلح از تمامیت ارضی کشور دفاع کردند؛ موضوعی که در روایتهای محلی، امتداد همان روحیهای دانسته میشود که سالها پیش در نبردهای ضد استعماری شکل گرفته بود.
چرا نام چغادک دوباره مطرح شد؟
حمله اخیر آمریکا به منطقه چغادک، بار دیگر این منطقه را به کانون توجه افکار عمومی تبدیل کرد.
کارشناسان معتقدند اهمیت چغادک تنها به موقعیت جغرافیایی آن محدود نمیشود؛ این منطقه در حافظه تاریخی جنوب ایران، نماد مقاومت در برابر مداخله خارجی است. از همین رو، هر تحول نظامی یا امنیتی در این محدوده، گذشته و حال را به یکدیگر پیوند میزند.
اگرچه شکل جنگها در طول یک قرن گذشته تغییر کرده و فناوریهای نظامی جای نبردهای کلاسیک را گرفتهاند، اما یک واقعیت همچنان پابرجاست؛ در بزنگاههای تاریخی، نقش مردم در دفاع از سرزمین خود، همواره یکی از مهمترین عوامل ماندگاری ایران بوده است.
چغادک؛ نامی فراتر از یک نقطه روی نقشه
چغادک امروز تنها یک منطقه جغرافیایی نیست؛ نامی است که در روایت تاریخ جنوب، یادآور مقاومت، ایستادگی و دفاع از تمامیت ارضی ایران است.
از نبرد تفنگچیهای تنگستان با ارتش بریتانیا در جنگ جهانی اول تا رخدادهای سالهای اخیر، این منطقه بارها در متن تحولات مهم قرار گرفته است. مرور این وقایع نشان میدهد که چغادک، بیش از آنکه یک مقصد نظامی باشد، بخشی از حافظه تاریخی مقاومت مردم جنوب ایران به شمار میرود.
